20 Φεβ 2011

Η εποχή των ηρώων ή των πολυμήχανων;

Τα δύο έπη του Ομήρου καταγράφουν και κωδικοποιούν δύο διαφορετικούς κόσμους. Και οι κεντρικοί τους ήρωες, Αχιλλεύς και Οδυσσεύς, είναι τύποι τελείως ανόμοιοι μεταξύ τους. Εμείς είμαστε απόγονοι του δεύτερου.

 
Δεν προτίθεμαι να μπω στην αδιέξοδη, εδώ και αιώνες, έριδα για τον Όμηρο και τα έργα του, αν είναι ένας, δύο ή πολλοί οι ποιητές της «Ιλιάδος» και της «Οδύσσειας». Μου αρκούν τα δύο αυτά καταγωγικά της παγκόσμιας λογοτεχνίας αριστουργήματα για να κάνω κάποιες, νομίζω, θεμελιώδεις παρατηρήσεις. Οι δύο κεντρικοί ήρωες των δύο επών, ο Αχιλλεύς και ο Οδυσσεύς, ήδη από τους δύο πρώτους στίχους ταξινομούνται. Ο πρώτος ανήκει στην ομάδα των «οργισμένων». Η μήνις του, ο θυμός του, ο
σχεδόν μανικός, είναι ο πυρήνας των ενεργειών του. Ο δεύτερος ανήκει στην ομάδα των «πολύτροπων», των πολυμήχανων.

achilles_hektor2
Ο Αχιλλέας, είναι ένας ακοινώνητος τύπος ανθρώπου, εγωτικός, περίκλειστος σαν σκαντζόχοιρος, ασυμβίβαστος, απόλυτος, εύθικτος, μονήρης, με έμμονες ιδέες και αποκλειστικές προτιμήσεις. Ένας χαρακτήρας κεντρομόλος. Η τελείως ασήμαντη αιτία για την οποία ήρθε σε ρήξη με την ηγεσία, ολόκληρο το στράτευμα, η απώλεια δηλαδή μιας αιχμάλωτης παλλακίδας, η άρνησή του να ακούσει ακόμη και τις νηφάλιες και λογικές συμβουλές γηραιότερων αλλά και του παιδαγωγού του, ζωγραφίζουν έναν ανθρώπινο τύπο που θα τολμούσε κανείς να τον προσγράψει στην αισθητική και τη χάραξη των γεωμετρικών αγγείων: αυστηρή φόρμα και λιτή διακόσμηση, αλλά εμφανέστατη αμετακίνητη χρηστική υπηρεσία.


Το πάθος για τον εταίρο Πάτροκλο, το απόλυτο πένθος για την απώλειά του, ο τρόπος της αποτρόπαιας συμπεριφοράς του προς τον νεκρό αντίπαλο Εκτορα αλλά και η μεταστροφή του, όταν αντικρύζει τον Πρίαμο που προσέρχεται ικέτης προς αναζήτηση του λειψάνου του παιδιού του, συγκροτούν έναν κόσμο πολωμένο γύρω από πεφυσιωμένα εγώ.

Οδυσσέας


Ο Οδυσσέας ανήκει σ΄ άλλην εποχή και σε άλλα ηθικά προστάγματα. Διακυβεύει τα πάντα, αφήνεται στην τύχη, επινοεί διόδους διαφυγής, μεταμφιέζεται, προσαρμόζεται, ισορροπεί συχνά σε τεντωμένο σκοινί, υποκρίνεται, ψεύδεται, σοφίζεται. Χαμαιλέων, Πρωτεύς. Δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει τον δόλο, την απάτη, τη ρητορική ευφράδεια και τον παραπειστικό λόγο με μια πάντα στόχευση, την Επιβίωση. Είναι ο άνθρωπος των ανοιχτών οριζόντων, των συναλλαγών, της ανοχής και της κατανόησης, των συμβιβασμών και της διπλωματίας.


Αχιλλέας και Οδυσσέας είναι δύο «ήρωες» που τους χωρίζει χάος ηθικών κωδίκων και γλωσσικών στερεοτύπων.

ajaz1
Αυτοί οι δύο τύποι ανθρώπου, τα διαφορετικής νοοτροπίας υποκείμενα συναντώνται σε ένα μεταγενέστερο έργο, στον «Αίαντα» του Σοφοκλή. Οι ειδικοί συμφωνούν πως η άμεση πηγή του Σοφοκλή είναι τα έπη. Ο Αίαντας της τραγωδίας αυτής είναι χυμένος στο καλούπι του ιλιαδικού προτύπου.
Ο Σοφοκλής, ιδιοφυής, χρησιμοποιεί τον επικό μύθο για να φέρει σε συγκρουσιακή κατάσταση τους δύο αντιστ

ικτικούς ανθρώπινους κόσμους, άρα να στοχαστεί πάνω στην ιστορία και στο ιστορικό προτσές. Παρακολουθεί πίσω από τα τραγικά γεγονότα τη μετάβαση από τον ιλιαδικό στον οδυσσειακό άνθρωπο και την ηθική του.


Τι λέει ο μύθος που δανείζεται ο Σοφοκλής. Πως όταν σκοτώθηκε ο Αχιλλέας οι Ατρείδες, ως ηγέτες του στρατού που στρατοπεδεύει στην Τροία, προκηρύσσουν διαγωνισμό για να βραβεύσουν με τα όπλα του νεκρού ήρωα τον αντιπροσωπευτικότερο μεταξύ των Ελλήνων διάδοχο. Ο Αίας ως ψυχοδομή, ως σωματότυπος, ως περιπέτεια βίου, ως δράση περιγράφεται ως παράλληλος χαρακτήρας με τον νεκρό. Εγωτικός, πείσμων, οργίλος, εύθικτος, αλαζόνας, μονήρης, αφοσιωμένος στο έργο του.


4908Οι κριτές όμως Ατρείδες σκέφτονται διαφορετικά, βραβεύουν με τα όπλα του Αχιλλέα τον Οδυσσέα. Ο Αίαντας, χολωμένος, οργισμένος και τυφλωμένος για την αδικία που του έγινε, ξεκινάει να εξοντώσει τους κριτές Ατρείδες και τον μισητό εχθρό Οδυσσέα. Η προστάτισσα του τελευταίου Αθηνά τον βυθίζει σε ύπνο και τον αφυπνίζει μαινόμενο, τρελό και συγκεχυμένο. Τον οδηγεί, αντί στα αντίσκηνα των Ατρειδών, στο μαντρί με τα κοπάδια, όπου επιδίδεται σ΄ ένα ανελέητο μακελειό νομίζοντας ότι σφάζει τους εχθρούς του. Ο πλήρης για έναν ήρωα εξευτελισμός.


Ο Οδυσσέας ακολουθώντας τα αιματηρά του βήματα φτάνει στη σκηνή του, όπου η Αθηνά άλλη μια φορά γελοιοποιεί τον παραλοϊσμένο ήρωα. Τότε ο Οδυσσέας μεταστρέφεται μπροστά στη θέα της πτώσης και της γελοιοποίησης ενός συνανθρώπου και συνειδητοποιεί τη σχετικότητα των ανθρωπίνων βλέποντας πως κάθε άνθρωπος μπορεί να περιπέσει στη μοίρα του ανδρείκελου, της μαριονέτας.


Το ερώτημα είναι άλλο, πέρα από την τραγική ιστορία του Αίαντα, που μη αντέχοντας, όταν συνέρχεται, τον εξευτελισμό, οδηγείται στην αυτοχειρία. Το ερώτημα είναι με ποιο κριτήριο οι κριτές Ατρείδες οδηγήθηκαν στην κρίση τους αγνοώντας τον παλικαρά και ευνοώντας τον διπλωμάτη.

 
Διότι ο Σοφοκλής, σαν πρώτος, πριν από τους ιστορικούς, πριν από τον Ηρόδοτο, τον Θουκυδίδη, αναγνώστης πιθανόν του Ηράκλειτου και του Εμπεδοκλή, πρώτος φιλόσοφος της ιστορίας, αντιλήφθηκε πως η εποχή των ηρώων τελείωσε και οι Ατρείδες ψυχανεμίστηκαν τον κόσμο που έρχεται, την κοινωνία των προσαρμογών, των συμψηφισμών, της ανοχής, του δόλου, της απάτης, της διπλωματίας, της σοφιστικής, του οδυσσειακού ανθρώπου, του οποίου έως σήμερα είμαστε δισέγγονα.

Κώστας Γεωργουσόπουλος

(άρθρο του στα “ΝΕΑ” με τίτλο “Δυο κόσμοι”)

Αν τότε θριάμβευσε το αρχέτυπο του πολυμήχανου και κατέρρευσε αυτό του ήρωα, τι ισχύει σήμερα;

Ποιανού παιδιά κορδωνόμαστε ότι είμαστε;

5 σχόλια:

pny είπε...

Όταν παραθέτεις Γεωργουσόπουλο, τι να σχολιάσει κανείς? Εγώ δεν τολμώ να κάνω σχόλια επί του κειμένου, άλλωστε θέλω δυο μέρες μελέτη, μόνο για να καταλάβω τι ακριβώς θέλει να πει. Pas mal, pas mal…
Θα πω μόνο ότι υποθέτω πως είμαστε ένα υβρίδιο του πολυμήχανου Οδυσσέα, ειδήμονα της εξαπάτησης, εμποτισμένου με ανατολίτικες αξίες, όπως το μπαξίσι.

ο μάγος Γίσσπορ είπε...

Νομίζω ότι κάνοντας μία ανάλυση της προσωπικότητας των δύο επικών ηρώων καταλήγει ο συγγραφέας στο ότι διασώθηκε ιστορικά ο πολυμήχανος πονηρούτσικος έλληνας που έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Δεν είναι θέσφατο, ηρωικές μορφές στην νεώτερη ιστορια μας έχουν υπάρξει πολλές, και πονηρές ακόμα περισσότερες. Εξάλλου δεν είμαστε και τελείως βέβαιοι για την 100% απευθείας προέλευση του νεοέλληνα από τον λαμπρότατο αρχαιοέλληνα.

Οπότε; pas mal, το διαβάζουμε απλώς για να φωτίσει μία πτυχή του νου, και να μάθουμε και κάτι παραπάνω (όπως τον "Αίαντα" του Σοφοκλή)...

pny είπε...

Νομίζω ότι πρόκειται και περί συμβολισμού, για το τέλος της εποχής του πρωτόγονου ανθρώπου και την εξέλιξή του στον κοινωνικό άνθρωπο, που ανακαλύπτει ότι έχει μεγαλύτερο όφελος στο να συνυπάρξει και με άλλους πέραν της φυλής του, αντί μόνο να τους εξοντώνει.
Θα μου επιτρέψεις όμως μάγε μου, να προκαλέσω λίγο το κοινό αίσθημα... Όταν αναφερόμαστε στο λαμπρότατο αρχαίο Έλληνα, συνήθως αναφερόμαστε επιλεκτικά. Κατ’ αρχήν, θα έπρεπε ορθότερα να αναφερόμαστε στον αρχαίο Αθηναίο, Σπαρτιάτη, Μακεδόνα κ.ο.κ. Η Αθήνα πέρασε πρώτα από την τυραννία, προτού φθάσει στη δημοκρατία, ταξική δημοκρατία για την ακρίβεια, με δούλους και μέτοικους. Η Σπάρτη ήταν ολιγαρχικό, στρατιωτικό κράτος, η Μακεδονία βασίλειο. Η θέση της γυναίκας γνωστή. Των ιερέων επίσης. Οι δημαγωγοί ουκ ολίγοι. Η επιθετικότητα δεδομένη. Για να μην αναφέρω τις σεξουαλικές ελευθεριότητες των αρχαίων ημών προγόνων και πέσουν σε παράκρουση οι φύλακες της ηθικής μας...
Χωρίς να θέλω σε καμία περίπτωση να υποβαθμίσω τον πλούτο στην παράδοση, στις γνώσεις, στα αριστουργήματα που προσέφεραν οι αρχαίοι κάτοικοι του ελλαδικού χώρου, καλό είναι να θυμόμαστε ότι δεν έχει υπάρξει ποτέ τέλεια κοινωνία, γιατί δεν έχει υπάρξει ποτέ τέλειος άνθρωπος.
Ούτε η Ελλάδα είχε ποτέ τείχη στα σύνορά της (αλήθεια, σε ποια ακριβώς σύνορα μπορούμε ν’ αναφερθούμε, κατά το ρουν της ιστορίας?). Φυσικά υπήρχαν συμμαχίες των πόλεων – κρατών, αλλά υπήρξαν και άγριοι, πολυετείς πόλεμοι. Υπήρξε και ο ελλαδικός χώρος πεδίο μετακίνησης πληθυσμών, όπως και οι κάτοικοι του ελλαδικού χώρου μετακινούνταν, κυρίως ανατολικά. Ο ελλαδικός χώρος υπήρξε μέρος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που μετεξελίχθηκε σε μέρος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (μάλλον της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ορθότερα), που κατακτήθηκε και εντάχθηκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, πριν από την πρώτη εθνική επανάσταση 400 χρόνια αργότερα και μόλις 200 χρόνια νωρίτερα από σήμερα, κατά την οποία πήρε μορφή η έννοια του ελληνικού έθνους. Πριν από αυτό υπήρχε ο λαμπρός πολιτισμός του ελλαδικού χώρου, αλλά όχι ελληνικό έθνος.
Όσο και αν προσπαθήσουμε να φτιάξουμε ένα γενεαλογικό δέντρο, που να ξεκινάει από σένα και μένα και να καταλήγει στον Περικλή, δε θα τα καταφέρουμε. Κανένα γεωγραφικό μέρος του πλανήτη δεν υπήρξε ποτέ προστατευμένο, μέσα σε γυάλα, ούτε καν αυτό απ’ την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Ο πιο πιθανός κοινός πρόγονός μας, είναι αυτό το παράξενο πλάσμα, που πήδηξε από τη βιολογική σούπα στη στεριά. Και ακόμη και γι’ αυτό, κανείς δεν ήταν εκεί, για να δώσει τη μαρτυρία του.

Ανώνυμος είπε...

Θα προσέθετα τη γκέυ υποσταση του Αχιλέα και του Μεγα (σε τι;) Αλέξανδρου, καθώς και την διαπίστωση ότι ως λαός είμαστε απόγονοι του δόγματος "πας μη Έλλην βάρβαρος", που τελευταία έγινε "πας μη Έλλην ανθέλλην".

Τέλος, για ενδελεχέστερη μελέτη στα περι εθνικής ταυτότητας και παλιγγενεσιας να και ένα ωραίο link:

ΤΟ DNA TΩΝ ΕΛΛΗΝΑΡΑΔΩΝ

http://www.freeinquiry.gr/pro.php?id=1587

pny είπε...

Πολύ ενδιαφέρον άρθρο. Και είμαι σίγουρη ότι κάποιος θα έχει πει ότι «αυτοί στα Χάρβαρντ και στα τέτοια, είναι μισθοφόροι ανθέλληνες και του Έλληνα ο αυτός, ζυγό δεν υπομένει!».
Η ιστορία δε της δημιουργίας του ελληνικού κράτους, με τις ανταλλαγές πληθυσμών, τις εθνικοποιήσεις κ.λπ., φαντάζει επίσης πολύ ενδιαφέρουσα. Δυστυχώς δεν την έχω διαβάσει καθόλου και στο σχολείο σίγουρα δεν τη διδάχθηκα.
Όσο για το χριστιανο-ορθόδοξο νεοέλληνα τι να πω? Οι θρησκείες υπήρξαν πάντα ένα εργαλείο κοινωνικού ελέγχου και συνοχής. Αυτό όμως το σημερινό αρχαιοελληνικό / χριστιανο-ορθόδοξο παράδοξο σχήμα, δεν μπορώ να το καταλάβω. Πώς μπορεί κάποιος να πίνει νερό στο όνομα και των δύο, όταν ο χριστιανισμός πάτησε πάνω στα ερείπια και στα πτώματα των παλιών θρησκειών και κουλτούρας, ερείπια και πτώματα τα οποία ο ίδιος δημιούργησε, ώστε να εξελιχθεί στο σημερινό κολοσσό? Μάλλον λατρεύοντας το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, αφήνοντας όμως επιμελώς στην απ' έξω κάτι ταπεινούς τύπους, όπως ο Διόνυσος και ο Πάνας.
Τελικά μάγε μου να, αυτά παθαίνουμε όταν παραθέτεις Γεωργουσόπουλο.